[در متن با حاشیه]


+ آیا یونسکو تاثیر گذارترین سازمان بین المللیست؟

چکیده

قرن بیستم  را ، قرن پیدایش وسایل ارتباطی گوناگون و تکنولوژی های نو می دانند که در این زمان ، ارتباطات بین ملل  ، سر آغاز ارتباطی جدیدی را بین ملتها و بالتبع آن دولتها تجربه می کرد ، « یونسکو » از جمله سازمانهاییست که در تنظیم و تدوین این ارتباطات تاثیر زیادی به جای گذاشته است . در این نوشتار، نقش یونسکو به عنوان سازمان تاثیر گذار بر کیفیت و کمیت ارتباطات بین الملل بررسی شده است و بر اساس آنکه قدرتهای جوامع غربی در تسلط بر این سازمان به وضوح مورد مطالعه قرار گرفته است ، در واقع بر اساس مطالعات ، سازمان یونسکو در هدایت ارتباطات بین الملل بر اساس خواست و دیدگاه های غربی و به نفع این کشورها گام برداشته است.  روش انجام این تحقیق به روش کتابخانه ای بوده است.

کلید واژه ها :

ارتباطات بین الملل ، سازمانهای بین المللی ، وسایل ارتباطی ، یونسکو

 مقدمه

اگر ارتباط را به معنای وسیع کلمه در نظر بگیریم ، عبارتست از کار فردی و جمعی مبادله حقایق و عقاید در درون هر سیستم اجتماعی مشخص . کارویژه های اصلی ارتباط: اطلاعات ، اجتماعی کردن ، انگیزش ، گفت و گو ، آموزش و پرورش ، پیشرفت فرهنگی ، تفریحات ، انسجام دهی . ارتباط  علاوه بر تاثیر وسایل تکنولوژیکی  تحت تاثیر چارچوب اجتماعی ، سیاسی و فرهنگی قرار دارد و خود به عنوان یک نیاز اجتماعی ، ابزار سیاسی ، نیروی اقتصادی ، نیروی بالقوه آموزش و پرورش ، نیروی محرکه و تهدید آمیز فرهنگ است ( مک براید ، 1375)  که البته این مسئله با افزایش تولید کتاب در نتیجه پیشرفت سواد آموزی و پدید آمدن کتابهای ارزان قیمت و بهبود فنون تولید وابزار ، ایجاد کتابخانه های ملی و مراکز اسنادی ، رشد خبر گزاری ها ، رشد روزنامه ها ، رادیو ، تلویزیون و سینما و صنعت تفریحات  ، نرم افزار ، ، مجله ، صفحه گرامافون ، کنسرت ، جشنواره ، رویداد ورزشی ، مسافرت و جهانگردی و ساخت تجهیزاتی چون رادیو جیبی ، تلویزیون های قابل حمل ، کاستهای سمعی و بصری عمق بیشتری پیدا کرده است . در این میان ، سازمانها و نهادهای اجتماعی نقش بسزایی در تنظیم روابط تعامل ارتباطی داشته اند ، تا جایی که ، دولتها ، خود به تاسیس سازمانهای بین الملل پرداختند ، « یونسکو » سازمانیست که بر اساس اجماع بین المللی تشکیل شده است . سازمان یونسکو با بازی کردن نقش واسطه ای و اثر بخش سعی در تنطیم این مقوله داشته ، ولی با توجه به عملکرد و تصویب مصوبه ها ی انجام شده ، وابستگی ریشه ای این سازمان به تفکر و رویکرد غربی آشکار می شود . بر این اساس می توان پرسش های این تحقیق را چنین مطرح کرد که :

آیا یونسکو به عنوان یک سازمان بین المللی ، نقش خود را  به خوبی ایفاء می کند؟

فرضیه ها :

یونسکو ، به عنوان یک سازمان بین المللی ، نقش خود را برای کشورهای غربی به خوبی ایفاء کرده و در تنظیم مصوبه ها و نظریات ارتباطی ، وابستگی تکنولوژیکی ارتباطی به کشورهای غربی ، از مسلمات است.

مبانی نظری  

سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی سازمان ملل متحد[2] که به‌طور خلاصه یونسکو نامیده می‌شود، یکی از سازمان‌های تخصصی وابسته به سازمان ملل متحد است که درسال 1945 تشکیل شد. هدف این سازمان کمک به صلح و امنیت در جهان از راه همکاری بین‌المللی در زمینه‌های آموزشی و علمی و فرهنگی به منظور افزایش احترام به عدالت و قانون‌مداری و حقوق بشر، بر پایه منشور سازمان ملل متحد است.191 کشور عضو یونسکو هستند. مقر آن در پاریس پایتخت فرانسه است و دفترهایی در کشورهای مختلف دارد. در دهه‌های 1970 و 1980، حمایت یونسکو از ایجاد «نظم نوین اطلاعات در جهان» و گزارش مک براید مبنی بر دموکرات کردن رسانه‌ها و ایجاد فضای مناسب برای دسترسی آسان به اطلاعات به شدت در این کشورها مورد انتقاد قرار گرفت و این کشورها این روند را تلاشی برای مقابله با آزادی مطبوعات دانستند. برخی کشورهای غربی یونسکو را پایگاه کمونیست و کشورهای جهان سوم برای حمله به جهان غرب می‌دانستند. در سال 1984، ایالات متحده در اعتراض به روند موجود از یونسکو استعفا داد و فعالیت‌هایش را به حالت تعلیق درآورد و بریتانیا و سنگاپور هم در سال‌های 1985و 1986 به آمریکا ملحق شدند. با تغییر دولت بریتانیا در سال 1997 این کشور مجدداً به یونسکو پیوست و ایالات متحده هم در سال 2003 مجدداً به این سازمان محلق شد. در طی این سالها، اصلاحات اساسی در این سازمان انجام شد.( ویکیپدیا)  نکته قابل توجه این است که چون یونسکویک سازمان مالی نیست، نمی تواند در سطح وسیعی از کشورها حمایت مالی به عمل آورد و کمک های مالی یونسکو چه درقالب قطعنامه و چه در قالب برنامة مشارکت که جزیی از برنامه و بودجة عادی هردو سال می باشد، حالت نمادی داشته و به هیچ وجه پوشش دهندة فعالیت های بزرگ نیست، مگر طرح هایی که از طریق برنامه های فرابودجه ای یونسکو مورد حمایت قرار می گیرند. در شانزدهمین اجلاس کنفرانس عمومی یونسکو که در پاییز 1970 در پاریس برگزار گردید، برای نخستین بار سیاست جریان آزاد اطلاعات از سوی تعدادی از دولت های عضو این سازمان مهم جهانی مورد انتقاد و اعتراض واقع شد و همزمان با آن، الگوی «توسعه بخشی ارتباطات» که از طرف غربی ها به عنوان یک الگوی واحد و جهانی برای اعمال در تمام کشورهای جهان سوم عرضه شده بود نیز با معارضه جویی سیاست های ملی ارتباطی روبرو گردید. در پاییز سال 1972، هفدهمین اجلاس کنفرانس عمومی یونسکو گام های بلندی برای مقابله با عدم تعادل اطلاعات و نابرابری ارتباطات برداشت. مهم ترین کوشش اجلاس یاد شده برای تأمین تعادل اطلاعات، تصویب اعلامیه اصول مربوط به «کاربرد ماهواره های پخش مستقیم برنامه های تلویزیونی» بود که علیرغم مخالفت شدید دولت آمریکا و دفاع آن کشور از نظریه جریان آزاد اطلاعات تحقق یافت. به موجب این اعلامیه، پخش مستقیم برنامه های تلویزیونی از طریق ماهواره ها به کسب موافقت قبلی کشورهای دریافت کننده این برنامه ها موکول شد و برای انتقال پیام های حاوی تبلیغات بازرگانی از این طریق، توافق خاص بین کشورهای تهیه کننده پیام ها و ممالک دریافت کننده آن ضروری شناخته شد. نوزدهمین اجلاس کنفرانس عمومی یونسکو که درپاییز 1976 در شهر نایروبی کنیا تشکیل شد، به صحنه برخوردهای سخت هیأت های نمایندگی دولت های جهان سوم و کشورهای سوسیالیستی بر سر طرح اعلامیه مربوط به وسایل ارتباط جمعی تبدیل شد. در این اجلاس دولت های غربی به رهبری ایالات متحده تلاش فراوان کردند تا در مورد اعلامیه یاد شده با کشورهای جهان سوم نوعی معامله انجام دهند. آن ها به کشورهای جهان سوم پیشنهاد کردند که اگر از تصویب طرح اعلامیه صرف نظر کنند، آماده خواهند بود که برای ایجاد و گسترش شبکه های ملی ارتباطات این کشورها، مقادیر فراوانی تجهیزات پیشرفته فنی و از جمله ماهواره های ارتباطی در اختیار آنان بگذارند. به علاوه در این اجلاس، دولت های غربی برای خنثی کردن آرای اکثریت، بارها تهدید به قطع سهمیه های مالی تأمین بودجه یونسکو و خروج از این سازمان را خاطر نشان ساختند. بدین ترتیب نوزدهمین اجلاس کنفرانس عمومی نیز مانند اجلاس قبلی از تصمیم گیری قاطع درباره طرح اعلامیه خودداری کرد. با این وجود اجلاس « نایروبی » قطعنامه بسیار مهمی در پشتیبانی از خواست کشورهای درحال توسعه برای برقراری یک «نظم بین المللی نوین اطلاعاتی» تصویب کرد. به موجب این قطعنامه، به مدیرکل یونسکو مأموریت داده شد تا در مورد بررسی مجموعه مسائل ارتباطات در جامعه معاصر یک کمیسیون بین المللی تشکیل دهد. این کمیسیون پس از حدود یک سال فعالیت و بررسی های مختلف، موفق شد یک گزارش مقدماتی تهیه کند و به بیستمین اجلاس کنفرانس عمومی یونسکو ارائه دهد این متن که عنوان نهایی آن «اعلامیه یونسکو درباره اصول بنیادی مربوط به مساعدت وسایل ارتباط جمعی در تحکیم صلح، تفاهم بین المللی، پیشبرد حقوق بشر، و مبارزه علیه نژادپرستی، آپارتاید و تحریک به جنگ» بود، در جلسه همگانی 22 نوامبر 1978 بیستمین اجلاس کنفرانس عمومی به تصویب رسید. این اعلامیه، انتشار گسترده تر و متعادل تر اطلاعات، تضمین دستیابی همگانی به اطلاعات، ضرورت به گوش رساندن صدای خلق های ستمدیده و تصحیح نابرابری های موجود در جریان اطلاعات را مورد توجه قرار می دهد. مساعدت وسایل ارتباط جمعی به استقرار یک نظم بین المللی نوین اقتصادی، و نیز مقام ممتاز یونسکو برای مساعدت در برقراری شرایط یک نظم جهانی نوین عادلانه تر و موثرتر اطلاعات و ارتباطات نیز به طور دقیق در اعلامیه خاطرنشان شده است.  در بیست و یکمین اجلاس کنفرانس عمومی یونسکو که در پاییز 1980 در بلگراد تشکیل شد، ضمن تصویب گزارش نهایی «کمیسیون بین المللی مطالعه درباره ارتباطات»، قطعنامه بسیار مهمی نیز راجع به «نظم نوین جهانی اطلاعات و ارتباطات» صادر شد. به موجب این قطعنامه، استقرار نظم مذکور باید بر اساس اصول مهمی استوار باشد که محو نابرابری و عدم تعادل ارتباطات و اطلاعات، محو آثار منفی بعضی از انحصارهای عمومی و خصوصی و تمرکز های افراط آمیز در زمینه ارتباطات، رفع موانع داخلی و خارجی جریان آزاد و انتشار گسترده تر و متعادل تر اطلاعات و افکار، تعدد منابع و مجراهای اطلاعات، آزادی مطبوعات و اطلاعات، آزادی فعالیت روزنامه نگاران و تفکیک ناپذیری این آزادی از مسوولیت آنان در انطباق با نیازها و آرمان های ملی، علاقه صمیمانه کشورهای پیشرفته برای کمک به تحقق هدف های ارتباطی ممالک در حال توسعه، احترام به هویت فرهنگی همه خلق ها، احترام به حق تمام خلق ها برای مشارکت در مبادله بین المللی اطلاعات، و احترام به حق همگان برای دستیابی به منافع خبری و مشارکت فعال در روند ارتباطات را دربرمی گیرند. در چهارمین اجلاس فوق العاده کنفرانس عمومی در پاییز 1982 در پاریس، «برنامه بزرگ ارتباطات در خدمت انسان ها» تصویب, و چشم اندازهایی امید بخش تر برای کشورهای جهان سوم فراهم شد. در پاییز 1983، در خلال برگزاری بیست و دومین اجلاس کنفرانس عمومی و بحث درباره برنامه بزرگ ارتباطات در خدمت انسان ها - که برمبنای اصول اساسی مورد نظر برای استقرار «نظم نوین جهانی اطلاعات و ارتباطات» تنظیم شده بود دولت های غربی و مخصوصا آمریکا سیاست تهدید برای خروج از یونسکو و به تعطیل کشاندن این سازمان را مطرح کردند. سرانجام در همین اجلاسیه، آمریکا رسما اعلام کرد که درپایان دسامبر 1984 از یونسکو خارج خواهد شد. این کشور در زمان پیش بینی شده این تصمیم را عملی نمود. دولت انگلستان هم سال بعد تصمیم مشابهی گرفت و یونسکو را ترک کرد. هر چند با خروج ایالات متحده از یونسکو و به سبب قطع کمک آن دولت در تأمین یک چهارم بودجه سالانه سازمان، محدودیت های مالی مهمی برای آن پدید آمد، اما مدیرکل وقت یونسکو در برابر این محدودیت ها و فشارهای بین المللی دیگری که علیه آن وارد می شد, پایداری کرد و تا زمانی که در مقام خود باقی بود از ایجاد اختلال در سیاست ها و برنامه های یونسکو برای تأمین استقلال هر چه بیشتر کشورهای جهان سوم جلوگیری کرد. در سال 1987، مدیریت یونسکو تغییر کرد و به جای «مختار امبو»، «فدریکو مایور» بر کرسی مدیریت سازمان تکیه زد. « مایور» در آغاز پذیرش سمت مدیریت این سازمان، راهبرد جدیدی را به بیست و پنجمین کنفرانس عمومی یونسکو پیشنهاد کرد و به تصویب رسانید. طبق این  راهبرد, وی کوشید از طریق تمرکز سه برنامه مهم «توسعه بین المللی ارتباطات»، «برنامه بین الدول انفورماتیک»، و «برنامه بین الدول اطلاع رسانی» در یک بخش, بتواند هم توان ارتباطی و اطلاعاتی کشورهای عضو را به کمک فن آوری های نوین ارتباطی و اطلاعاتی ارتقا ببخشد و هم سوء تفاهماتی را که پیرامون مدیریت این سازمان و برنامه نظم نوین اطلاعاتی و ارتباطاتی بروز کرده و منجر به خروج کشورهای آمریکا و انگلستان در سال های 1984 و 1985 شده بود را رفع نماید. در پرتو این اقدامات، انگلستان ضمن ابراز رضایت از عملکرد مایور در ژولای 1997 به یونسکو بازگشت. زمانی که « کوئیچیرو ماتسورا  » در سال 1999 به عنوان مدیرکل یونسکو برگزیده شد، تصمیم گرفت از طریق اقداماتی چون کاهش هزینه و افزایش کارایی طرح های یونسکو، توجه آمریکا را به یونسکو جلب نماید. در 12 سپتامبر 2001« جرج دبلیو بوش »، رئیس جمهور آمریکا، در سخنرانی خود در مجمع عمومی سازمان ملل اعلام کرد پس از گذشت 18 سال از غیبت آمریکا در یونسکو، مجددا به این سازمان ملحق می شود، زیرا که اکنون یونسکو خود را اصلاح کرده است. این تصمیم تا سال 2003 جامعه عمل به خود نپوشید.( زنگنه ،1382)  از این رو سازمان جهانی یونسکو برای نخستین بار در سال 1962 استفاده از ماهواره های ارتباطی در روابط بین الملل را مورد توجه قرار داد و در سال1968 با توجه به لزوم توافق های بین المللی برای جلوگیری از اختلافات دولتها در زمینه استفاده از ماهوارها به تهیه یک اعلامیه خاص درباره اصول حاکم و استفاده از برنامه های تلویزیونی ماهوارها پرداخت. اصول مهم این اعلامیه که در سال1972 کنفرانس عمومی یونسکو به تصویب رسید به شرح زیر است:

1- هیچ کشوری نمی تواند بدون موافقت قبلی در خاک کشور دیگر برنامه تلویزیونی پخش کند.

2- در مورد پیامهای تبلیغاتی تلویزیونی باید بین کشورهای تهیه کننده پیام ها و کشورهای دریافت کننده آن توافق وجود داشته باشد.

3- در زمینه پخش مستقیم منابع تلویزیونی از طریق ماهواره ها باید به اختلافات و تفاوتهای موجود در قوانین ملی کشورهای دریافت کننده این برنامه ها توجه کرد.

آمریکا و برخی از کشورهای اروپایی این اعلامیه و قانون را مغایر با جریان آزادی بیان دانسته و آن را نوعی سانسور تلقی کردند. لذا با آن مخالفت نمودندو علی رغم این مخالفت مجمع عمومی سازمان ملل در سال 1982 و1983 این اعلامیه را به تصویب رساند. در بیستمین کنفرانس گروهی یونسکو، که در پائیز 1978 تشکیل شد اعلامیه ای به تصویب رسید که مفاد و اهداف آن به شرح زیر است:

1- کمک به آرمان کشورهای در حال توسعه برای برقراری یک نظم جدید جهانی اطلاعات و ارتباطات عادلانه تر و تعیین مبارزات کشورهای جهان سوم علیه امپریالیسم فرهنگی و خبری.

2- آزادی بیان و عقیده و اطلاعات به عنوان جزئی از حقوق بشر و آزدیهای اساسی و عاملی جهت تحکیم صلح و تفاهم بین المللی شناخته شد.

3- تعدد منابع خبری، دست یابی همگانی به اطلاعات و برخورداری روزنامه نگاران از آزادی در اطلاع رسانی، اهمیت پاسخ گویی و مشارکت همگان در تهیه اطلاعات یاداوری شد.

4- کمک نهادهای خبری به تحکیم صلح و تفاهم بین المللی و رساندن صدای کسانی که نمی توانند عقاید خود را بیان کنند به گوش جهانیان مورد توجه قرار گرفت.

اواخر دهه هفتاد در یونسکو و سازمان جنبش غیر متعهدها به دنبال ایجاد نظم نوین اقتصادی، بر استمرار یک "نظم نوین اطلاعاتی و ارتباطی بین المللی[3] تاکید شد . این درخواست برای بازسازی دموکراتیک امکانات اطلاعاتی و ارتباطات بین المللی بود تا طی آن کشورهای پیشرفته غربی با همکاری کشورهای فراملی از رسانه ها و مراکز خبری جهان سوم حمایت کرده و در انتشار و انتقال اخبار و اطلاعات خود به دیگر کشورها از تبلیغات سیاسی و تجاری خود داری کنند. از این رو مطابق با گزارش "شن مک براید" رئیس یکی از کمیسیونهای یونسکو تحت عنوان "یک جهان چندین صدا" فراخوانی صادر شد مبنی بر اینکه:

1- همه مردم بتوانند از ارتباط و دریافت اطلاعات به عنوان یک حق بهره مند شوند.

2- زنان، جوانان، اقلیتهای قومی و مذهبی و زبانی بتوانند به رسانه ها دسترسی داشته باشند.

3- سانسور و حتی ایجاد شرایط خود سانسوری باید لغو گردد.

4- از ویژگیهای رسانه ای مبنی بر یک سویه بودن جریان انتقال اطلاعات به نفع کشورهای غربی، همه مردم آگاهی پیدا کنند.

5- همه بتوانند به اطلاعات علمی و تکنولوژیکی دسترسی یابند.

6- هرگونه اطلاعات سیاسی که منجر به بی ثباتی سیاسی کشورهای خاغرجی شود محدود گردد.

7- همة کشورها بتوانند به طور برابر به فضا و طیف های الکترومغناطیسی دسترسی یابند.

منتقدان چپ (کشورهای سوسیالیستی یا کمونیستی) معتقد بودند گزارش مزبور به حد کافی از فعالیتهای شرکتهای چند ملیتی یا فراملی انتقاد نکرده و نمایندگان امریکایی در کمیسیون "مک براید" (در دوره حکومت کارتر) از راه حل های تکنولوژیکی اطلاعاتی و رسانه ای برای توسعه ارتباطات حمایت می کردند و از هر تلاشی برای مشروط شدن و مجوز داشتن یا کنترل بر شرکتهای مطبوعاتی خصوصی در امریکا تفره می رفتند. از آن زمان به بعد رسانه های امریکایی عموماً تقاضای جهان سوم در زمینه مناسبات رسانه ای و اطلاعاتی عادلانه تر با قدرتهای بزرگ را نادیده گرفتند و سال 1985 از اقدام دولت ریگان برای خروج از یونسکو حمایت کردند. اما سه اتفاق عمده سبب شد که یونسکو این اعلامیه را به فراموشی بسپارد و روند فعالیتهای کشورهای عضو جنبش غیر متعهد در خصوص تعدیل جریان اطلاعات و ارتباطات خنثی گردد:

1- پدیده مقررات زدایی و خصوصی سازی که از امریکا آغاز شده بود.

2- خروج آمریکا و انگلیس از یونسکو در سال 1985.

3- فروپاشی شوروی و اعلام برتری نظام سرمایه داری به عنوان ایدولوژی مسلط دنیا توسط امریکا.

مقررات زدایی به معنای این بود که هر که پولدارتر باشد می تواند وسایل ارتباط جمعی را از مالکان قبلی آن بخرد و تحت کنترل و مالکیت کامل خود درآورد.

خصوصی سازی به معنای خارج شدن امور عمومی و اجتماعی از کنترل دولت و قرار گرفتن آن در اختیار بخش خصوصی است در نتیجه رفاه اجتماعی و مشارکتهای سیاسی یا اساساً دموکراسی که باید دولت پاسخگوی آنها در برابر مردم باشد با رفتن تحت پوشش بخش خصوصی تعهدات آن نیز از بین می رود چون بخش خصوصی در برابر مردم و رفاه اجتماعی آنها پاسخگو نیست و تنها هدف آن سودآوری برای سرمایه گذاران و بخش مرفه جامعه است. ( منبع12 ) به این ترتیب فقرا عملاً از صحنه مشارکت اجتماعی، سیاسی و اقتصادی حذف شده و آزادی بیان فقط برای ثروتمندان تحقق پیدا می کند.از این روست که این امر آزادی بیان امریکایی و نظام سرمایه داری را زیر سئوال می برد.با فروپاشی شوروی و تسلط ایدئولوژی سرمایه داری یونسکو خواستار آن شد که آمریکا و انگلیس مجدداً به سازمان یونسکو باز گردد و در عین حال سیاستها و خط مشی خود را بر پایه همان اهداف 1950و 1960 یعنی حمایت از جریان آزاد اطلاعات گذاشت. بنابراین تصمیم گرفته شد تا(15 فوریه 2011 میلادی) یک کنفرانس بین المللی به رهبری کشورهای غیرمتعهد در مرکز یونسکو (سازمان آموزش و علمی و فرهنگی سازمان ملل متحد) در پاریس تشکیل  شود تا بحث جهانی مربوط به رسانه ها و نظام جدید اطلاعاتی و ارتباطی جهانی را احیا کند که چهاردهه قبل در سال 1969 میلادی آغاز شده ولی از اواخر سال 1980 میلادی مسکوت مانده است. ( مولانا )

نظریات ارتباطات بین الملل :

۱-  نظریه مرکز و پیرامون : بر اساس این نظریه جهان به دو بخش مرکز( جوامع حاکم ) و پیرامون (جوامع وابسته) تقسیم میشود و اساس حرکت جریان از کشورهای مرکز و‌حاکم به سمت کشورهای پیرامون و کم توان سیر می کند در این مدل سیستم نابرابری اطلاعات بین بازیگران مختلف وجود دارد . به نوعی شکل فئودالی ارتباطات بین المللی حاکم است که حفاظت از شبکه و برنامه ریزی ارتباط در کنترل ملل مرکز (‌حاکم )‌است و جریان در محدوده مرکز با اقمار خود ارتباط محدود و بسته ای ایجاد می کند این در حالیست که روند جریان خبر همواره از کانال کشورهای مرکز به پیرامون تسری می یابد ) منبع 13 ) دلایل گرایش به سمت تمرکزرا می توان چنین بیان کرد :

  • بعداز جنگ جهانی دوم ، روزنامه ها و نشریات ادواری در سراسر دنیا به استثنای ده کشور آفریقایی ، هشت کشور در آسیا ، کوبا و کشورهای اروپای شرقی ، شرکتهای بزرگ تجاری هستند. و مام روزنامه های غیر تجاری نیز متعلق به احزاب و دولت می باشد.
  • در کشورهای توسعه یافته ، به خاطر وجود سیستم اقتصاد مبتنی بر بازار ، موسسات انتشاراتی زیر چتر مالی یک نفر بوده و اعمال کنترل مالی از سوی منافع خارج از صنعت انتشارات عمومی تر شده بود. در کشورهای سوسیالیستی ، انتشارات بخشی از قدرت دولت بود . در کشورهای در حال توسعه ، سهم عمده به دولت تعلق دارد.
  • الگوهای مالکیت در سخن پراکنی (تلویزیون ، رادیو و خبرگزاری ها ) از شرکتهای آزاد به سبک آمریکایی گرفته تا شرکتهای دولتی خود مختار در اروپا و تا مالکیت دولتی در جهان سوسیالیست ، در بیشتر کشورهای آفریقایی و بخشی از آسیا گسترش یافت.
  • وابستگی صنایع کامپیوتری به کشورهای توسعه یافته ، که از پژوهشهای پر هزینه و تکمیل گرفته تا ساخت و فروش کامپیوترها و نگهداری نرم افزاررا شامل می شوند .
  • پر هزینه بودن تغییرات در تکنیک های چاپ و توزیع ، رقابت برای تیراژ و آگهی در میان روزنامه ها یا از سوی رسانه ها و پرهزینه بودن تولید.
  • وجود تورم ، رکود ، نارسایی مدیریت و در برخی موارد سیاستهای مالیاتی یا دیگر تدابیر دولتی که مانع پیشرفت شرکتهای بزرگ مستقل هستند. ( مک براید ، 1375)

۲-  نظریه شمال -  جنوب: بر اساس این نظریه خبرهایی که توسط خبرنگاران کشورهای شمال ( حاکم)  در کشورهای جنوب (‌کم توان )‌ گرد آوری میشود اخبار کشور های جنوب همواره تحت سلطه جریان خبر شمال است که از بعد سیاسی آنتونیوگراشی از آن به عنوان سلطه یا استیلای شمال به جنوب یاد میکند به همین خاطر عمودی ترین شکل ارتباط در نظام خبر مدل شمال -  جنوب است. ( منبع 13 )

۳-  نظریه مثلثی: طبق نظریه مثلی ، خود شمال به دو قسمت شمال درجه ۱( مسلط )‌ و شمال درجه ۲ تقسیم می کند در این دیدگاه شمال به غرب و شرق تفکیک و جنوب همچنان به عنوان کشورهای توسعه نیافته باقی می ماند بر اساس این نگرش ابتدا شرق و غرب باهم ارتباط دارند ولی سیستم تسریع و تقسیم کشورها به قطب های شمال در این مدل وجود ندارد و باهمدیگر ارتباط دارند .  ( منبع 13 )

جریان یک طرفه : اصل آزادی جریان اطلاعات منجر به یک عدم توازن دو فاکتور شده است. که به جریان یک طرفه مشهور است.

  • در سطح ملی : اطلاعات از سطوح بالا به عموم مردم در پایین انتقال می یابد.
  • در سطح بین المللی ، از آنها که دارا یپیشرفته ترین وسایل هستند به سوی آنهایی که صاحب کمترین وسایل هستند. و از کشورهای بزرگ و قدرتمند( از لحاظ اقتصادی ، سیاسی ) به کشورهای کوچک
  • وجود یک جریان نا متوازن تبادل اطلاعات در طول یک محور شمال - جنوب
  • بیشتر خبرهای دنیا از سوی خبرگزاری های لندن ، پاریس و نیویورک مخابره می شود.
  • و بعضی اوقات نتیجه عدم توازن کمی می تواند کیفی شود.
  • جریان عمودی اطلاعات : دولتها معمولا سخت هوادار ارتباط به شکل عمودی هستند .چون پیرو سیستمهای بسته هستند.
  • منجر به پدیده اضافه بار اطلاعاتی می شود.
  • سلطه در بازار
  • سلطه بر محتوا ( مک براید ، 1375 )

توسعه ی ارتباطات جهانی

  • هدف اصلی یونسکو ارتقای سطح آزادی اطلاعات است که موافقت بین المللی را برای حذف عوارض گمرکی بر کالاهای آموزشی ، فرهنگی و علمی. که با کاستن هزینه های پستی نشریات بوده و تلاش می کند که از انواع خاص خدمات مخابراتی را کاهش دهد.
  • یونسکو با تربیت و کمک به صدها روزنامه نگار و متخصص ارتباطات ، اقدام به تاسیس سازمانهای زیر کرده است:
  • - سازمان موسسات خبری آسیا
  • - موسسه خبری پان آفریقا
  • - موسسه خبری کارائیب
  • - اتحادیه پخش دول عربی
  • - موسسه ویژه ی خدمات اطلاعاتی آمریکا ی لاتین
  • شاید اصطلاح انفجار اطلاعات از نتایج این اقدامات است. ( چراغی ، 1380 )
  • یکی دیگر از اقدامات مهم یونسکو ، انتخاب و توصیه « زبان فرا ساخته » [4]( به معنای امید و آرزو ) به عنوان زبانی بی طرف ، بی غرض و در عین حال بسیار آسان و منطقی به ملل جهان به منظور درک هرچه بیشتر و ملوس تر یکدیگر بوده است. سازمان ارزنده دیگر « یونیک » یا نهاد کتابخانه ای ، بایگانی و اطلاع رسانی ملل متحد است. این نهاد پاسدار تمامی اسناد ، اطلاعات ، مصوبات پژوهش ها ، دستاوردها و.. سازمان ملل است و رسالت خود را به صورت گرد اوری تمامی آثار و اسناد مربوط به حقوق بشر ، از صلح و آزادی گرفته تا توسعه و رفاه ، ترجمه و نشر آنها در میتن اندیشمندان و پژوهشگران اقوام و ملل مختلف انجام می دهد.

( روزی طلب ، 1383 )

اهداف اصلی برنامه های یونسکو  در خصوص فرهنگ و ارتباطات

  • تقویت همکاری معنوی در سطح بین الملل و سازمان دهی افکار عمومی جهان و همه شرکای آن به منظور پیشبرد جریان آزاد اطلاعات
  • آزادی مطبوعات و توسعه رسانه های مستقل و کثرت گرا
  • تقویت امکانات و ظرفیت های ارتباطی کشورهای در حال توسعه ( بهادر ، 1380 )

اینترنت

مسوولان یونسکو معتقدند اگر به جای قانونگذاری ملی، قانونگذاری جهانی تصمیم بگیرد و معنای حقوقی دسترسی همگانی به اطلاعات را تعریف کند ، مطمئناً منافع جهانی را به منافع ملی ترجیح خواهد داد. در این زمینه مدیر تیم جامعه اطلاعاتی یونسکو بر اهمیت و ضرورت دستیابی به یک چارچوب حقوق جهانی برای مقابله با انحصار ارتباطی در سراسر جهان را ضروری تلقی کرده و این حقوق را کمک حال مختلفی می‌داند تا با توسل به آن در جریان مبادله اطلاعات شبکه‌ای، هیچ کشوری بر کشورهای دیگر تسلط نداشته باشد. یونسکو یکی از مخالفان خصوصی‌سازی مدیریت و حاکمیت بر اینترنت می‌باشد. مسوولان این ارگان معتقدند با وجود آنکه مقررات‌زدایی و خصوصی‌سازی ارتباطات دوره عملیات ارتباط سنتی را مؤثرتر و تأثیرگذارتر ساخته است لیکن برای دسترسی همگانی و محلی به اینترنت در این کشورها هیچ تضمینی وجود ندارد. در این خصوص یونسکو در توصیه‌نامه‌ای به کشورها تأکید می‌کند. همکاری‌های ارتباطی منطقه‌ای و شبکه‌های اطلاعاتی خود را گسترش دهند و از آن طریق با به‌کار گرفتن ظرفیت‌های بالای خطوط فیبرنوری میان قاره‌ای، هزینه‌های اتصال شبکه‌های اطلاعاتی خود را پایین بیاورند. آنچه از این تلاش‌ها که توسط یونسکو انجام شده برمی‌آید مشخص‌کننده آن است که این ارگان از تعارض منافع کشورهای در حال توسعه و توسعه‌یافته به خوبی مطلع بوده و در تلاش است تا برای حل و فصل آن اقدام نماید. از نظر یونسکو مسائل عمده‌ای که نیاز به قانونگذاری بین‌المللی دارند عبارتند از: مقررات‌گذاری رقابت بین عرضه‌کنندگان خدمات اینترنتی، مقررات‌گذاری رقابت منصفانه به ویژه در زمینه ارتباطات دور و تجارت الکترونیکی و تجدید نظر در فلسفه حقوقی بنیادی مالکیت معنوی برای ایجاد یک نظام تازه برای دسترسی کشورهای در حال توسعه به معرفت‌های جدید، می‌باشد. در این راستا خط‌ مشی‌های ضروری که توسط یونسکو برای رسیدن به این قانونگذاری مهم تلقی شده است عبارت‌اند:

  • دسترسی فیزیکی به محیط سایبر
  • نرخ‌گذاری ارتباطی به صورت منصفانه
  • پرداخت یارانه به کاربران کم‌درآمد
  • دسترسی آزاد به بعضی محتواهای اطلاعاتی از قبیل مسائل دولتی
  • تحقق الزامات خدمات عمومی
  • توجه به حقوق مصرف‌کنندگان
  • اتصال‌های ارتباطی متقابل و مواردی از این دست

.این مؤسسه به عنوان یک سازمان مطرح در عرصه بین‌المللی سال‌هاست که توجه خود را به طور جدی به قضیه جامعه اطلاعاتی معطوف کرده است. چنانچه بخشی به نام (تیم جامعه اطلاعاتی) در آن تشکیل شده و فعالیت‌های آن را در خصوص اینترنت برنامه‌ریزی می‌نماید. این شاخه با برگزاری اجلاسیه‌های سالانه شورای بین‌الدول خود درباره جامعه اطلاعاتی تلاش گسترده‌ای را در این خصوص به انجام رسانده و می‌رساند. از دیگر تلاش‌های عمده یونسکو در این خصوص برگزاری سه کنگره بین‌المللی در سال‌های 1997، 1998 و 2000 میلادی با عنوان (اخلاق، حقوق و اطلاعات) می‌باشد. از سال 1999 یونسکو درصدد برآمده است تا با ابتکارهای تازه‌ای در جهت تسهیل دسترسی همگانی به اطلاعات فعالیت نموده و طرح‌های حقوقی و فنی جدید درباره گسترش این اطلاعات و دیجیتال کردن آنها در سراسر جهان به موقع اجرا گذارد. برنامه دیگر یونسکو برنامه (اطلاعات برای همه) است که از سال 2001 به اجرا گذاشته شده و در آن دبیرخانه یونسکو پس از تقاضای کنفرانس عمومی این ارگان درباره تدارک متن یک توصیه‌نامه راجع به دسترسی همگانی به اطلاعات در فضای مجازی این توصیه ‌نامه را تهیه و آن را به دولت‌ها برای اظهارنظر ارسال داشته است. بر این اساس  « فیلیپ کئو» از مسئولان یونسکو و از فعالان جهانی درباره جامعه اطلاعاتی معتقد است اکنون مفهوم دسترسی همگانی به اطلاعات و مسائل مربوط به مالکیت معنوی و مقررات‌ بندی جهانی برای مبادلات الکترونیکی و کالاسازی دانایی از جمله چالش‌های تازه بین‌المللی به شمار می‌رود. وی معتقد است توجه عمده کشورها و ایجاد حقوق بین‌الملل و قواعد عام جهانی در این باره می‌تواند نقش عمده‌ای داشته باشد. فعالیت دیگر یونسکو، پیش‌نویس توصیه‌نامه یونسکو برای کاربرد چند زبان‌گرایی شدن و دسترسی همگانی به فضای مجازی است. از آنجا که بیش از دو سوم فضای اینترنت با زبان انگلیسی مملو می‌باشد دیگر گویش‌ها توانایی استفاده مناسب از آن را به دست نمی‌آورند لیکن توجه یونسکو به این مسأله و تلاش برای ایجاد قواعد بین‌المللی را در این خصوص فعالیت بسیار قابل توجهی است. یونسکو در زمینه تجارت الکترونیک نیز فعالیت‌هایی داشته است طرح‌هایی که در این باره توسط یونسکو مطرح شده است بر این باور می‌باشند که طرح اموال عمومی مشترک که توسط اقتصاددانان مطرح شده است یک تراژدی و یک بی‌قانونی برای جهان و ظلم بر علیه کشورهای جنوب است. یونسکو در طرحی که در این باره آماده کرده آورده است تلاش‌هایی که یونسکو در تهیه اجلاس‌های سران جامعه اطلاعاتی [5]داشته و دارد قابل توجه است و این ارگان یکی از برگزارکنندگان اصلی آن به شمار می‌رود. بخش ارتباطات و اطلاعات یونسکو که شامل سه بخش « ارتباطات توسعه » ، « آزادی بیان، دموکراسی و صلح » و « جامعه اطلاعاتی » می باشد اهداف استراتژیک آن  بدین ترتیب می باشد:

1. تلاش برای گسترش جریان آزاد و دستیابی جهانی به اطلاعات

2. تلاش برای گسترش کثرت گرایی و تنوع فرهنگی  در رسانه ها و شبکه های جهانی اطلاعات

3. تلاش برای گسترش دستیابی همگانی به تکنولوژی های ارتباطی و اطلاعاتی ( غفوری ، 1385)

 هدف اصلی WSIS عبارت است از توسعة دیدگاهی مشترک و درک جامعة اطلاعاتی و ترسیم یک برنامة سیاسی عملی که با حمایت بسیار همراه باشد. یونسکو فعالانه در آماده‌سازی این واقعة بزرگ بین‌المللی شرکت می‌جوید و رایزنی‌هایی میان شبکة گستردة شرکا، به‌خصوص سازمان‌های غیردولتی بین‌المللی ومنطقه‌ای و انجمن‌های تخصصی برقرار می‌کند. یونسکو تلاش می‌کند تا امکان دستیابی به مضامین و اطلاعات معتبر را در قلمرو عمومی به همراه توسعة ابزارهای قانونی از قبیل حقوق مالکیت فکری و توسعة قواعد کاربرد منصفانه برای کشورهای در حال توسعه و جوامع روستایی، زنان، جوانان و معلولان فراهم کند. یونسکو درصدد اتخاذ راهبردی برای ارتقای دسترسی به قلمرو عمومی از طریق ایجاد یک معبر علمی[6] است که اتحاد راهبردی با سایر طرح‌های مشابه مانند « پروژة توسعة شاهراه بانک جهانی » را دربر می‌گیرد و نیز درپی به‌کارگیری بخش خصوصی و جامعة مدنی است.  ( کئو )

آن چه درنظام جریان خبر اهمیت دارد این است که خبر از سوی کشورهای توسعه یافته و قدرتمند خوانده میشود و به عنوان ابزار ارتباطی سیاسی قلمداد میشود و میتوانند از آن طریق اهداف ، مقاصد و برنامه های سیاسی خود را شکل داده و تعقیب و اجرا کنند.

درسال 2000 در اعلامیه هزاره سازمان ملل ، نقش فن آوری اطلاع رسانی در زمینه اقتصاد جهانی دانش پایه ، خواستار ایجاد یک مشارکت راهبردی برای پرکردن شکاف دیجیتال و تشکیل یک جامعه دانش، باز و غیر انحصاریست. که هدف اصلی از تشکیل این جامعه دانش مبتنی بر تقسسیم دانش و مشارکت تمام ابعاد قومی واجتماعی - فرهنگی توسعه پایدار است. ورای جنبه های تکنولوژیک ، چالش اصلی عبارت است از در نظر گرفتتن بعد انسانی شکاف دیجیتال است

تفا وت جامعه دانش محور (knowledge societies) با جامعه اطلاعاتی ( information societies) در اینست که هر دو مکمل یکدیگرند ، جامعه اطلاعاتی بحث فن آوری را شامل می شود و جامعه دانش محور اصطلاحی است که دگرگونی های بنیادی را در عرصه های اجتماعی ، سیاسی ، فرهنگی و اقتصادی را شامل می شود. انقلاب تحقیقاتی ، «علم ، عامه و جامعه معرفتی» ، ریسک و ایمنی انسان در جامعه معرفتی ، تنوع زبانی در جامعه معرفتی، حرکت به سوی جامعه معرفتی برای همه  از مسائلی است که مطرح می شود. فن آوری به حصول جامعه دانش محور کمک می کند. ( اسماعیل زاده ،1385 )

 صنایع فرهنگی

صنایع فرهنگی ، نخستین بار در جنگ جهانی دوم و از سوی مکتب فرانکفورت  برای توصیف صنعت قدرتمند فیلمسازی آمریکا  شکل گرفت. صنایع فرهنگی شامل بنگاه هایی است که برای عموم مردم ، اطاعات و سرگرمی های آموزشی ، علمی ، فرهنگی را در قالب  های مختلف  قابل تکثیر ، طراحی  و تهیه کنند. هدف صنایع فرهنگی ، مفهوم سازی ، هماهنگ سازی ، تولید ، ارتقاء و تجارت کالاهای فرهنگی  در قالب های مختلف اعم از کتاب ، مجله ، روزنامه و ژورنال ، فیلم و محصولات صوتی - تصویری ، ویدئو  و نوار کاست ، نرم افزار  ، لوح فشرده و دیگر محصولات  است. دیجیتالی شدن اشکال مختلف اطلاعات اعم از متن ، عدد ، نمودار ، صدا ، تصویر و فیلم ، یکپارچه سازی انواع اطلاعات در قالب یک محصول واحد را مسیر ساخته است.

اقدامات یونسکو:

  • رعایت حق کپی رایت که از نمود های حقوق بشر است.
  • مشارکت در تحقیقات بین المللی
  • اقدامات مناسب برای نظارتی جمعی بر انتقال الکترونیکی آثار تحت حفاظت
  • تقویت فعالانه دوره ها ی آموزشی مربوط به حق کپی رایت در دانشگاه ها
  • تسهیل تبادل اطلاعاتی بین متخصصین در عرصه بین الملل
  • حمایت از خلاقیت به عنوان موتور توسعه اقتصادی
  • ارائه خدمات ارزیابی صنایع فرهنگی در سطح ملی
  • کمک حقوقی و فنی به کشورها برای تدوین سیاستهای ملی توسعه صنایع فرهنگی در کشورها
  • ارتقای امر توسعه منابع انسانی ( از لحاظ نظری و عملی )
  • تدوین استراتژی های منطقه ای و زیر منطقه ای از طریق توسعه و ارتقای همکاری های شمال - جنوب و جنوب - جنوب
  • روز آمدسازی ابزار های بین المللی برای گردش آزاد محصولات فرهنگی
  • همگامی با پیشرفتهای فناوری
  • تشویق مردم به استفاده از کالاهای فرهنگی ( وحیدی ، 1384 )

در ارتباطات راه دور، یونسکو بوسیله سه سازمان  اتحادیه بین المللی ارتباطات راه دور[7]، سازمان اموال معنوی[8]  (حق کپی رایت ) و بانک جهانی ، ارتباط خود را با سازمان های جامعه مدنی تقویت می کند.

. درحال حاضر تاکید یونسکو بر تأسیس و توسعه وسایل ارتباط جمعی آزاد و مستقل و کثرت گراست. اما این مباحث پیامدهایی مثبت را برای جهان سوم در نظر داشت. از جمله : ایجاد آژانس خبری غیر متعهدهای مستقر در یوگسلاوی که خبرهای 85 کشور عضو و 41 آژانس خبری وابسته به آنها را پخش می کرد. آژانس خبری کاراییب ، آژانس خبری پان آفریکن، اینتر پرس سرویس که مقر آن در رُم بود و یک ماهواره ی خبری جهانی برای انتقال اخباری داشت که در جایی منتشر نشده بود. اینتر پرس سرویس در بیش از 60 کشور دفتر نمایندگی و خبرنگاری داشت و با چهار شرکت بزرگ خدمات تلکس قرار دادبسته بود. شاید مهمترین دستاورد بحث های نظم نوین ارتباطی و اطلاعاتی جهان افزایش آگاهی در زمینه رابطه قدرت اطلاعاتی با سلطه سیاسی، اقتصادی و فرهنگی در سطوح جهانی بود که منجر به برداشتهای پیچیده تری از تداوم قدرت و مشروعیت دولتها می شود.

پس از دهه ها دنیا تحولات بزرگی را تجربه کرد. نه تنها اهمیت و زیرساخت های اطلاعاتی و ارتباطی در جهان گسترش پیدا کرد،بلکه از زمان انتشار گزارش مک براید تا امروز، وقایع سیاسی، اقتصادی، نظامی و فرهنگی بسیار مهمی صورت گرفته است، که احیای بحث اطلاعات و ارتباطات را در جهان اجتناب ناپذیر می کند:

  • انقلاب اسلامی ایران و بیداری دنیای اسلام و نقش دین و فرهنگ در روابط بین الملل،
  • سقوط نظام شوروی و دگرگونی های مهم در اروپای مرکزی و شرقی از جمله نسل کشی در منطقه بالکان
  • توسعه و خصوصی شدن شبکه اینترنت و تکنولوژی های جدید دیجیتال سمعی و بصری
  • توسعه شبکه های تلویزیون بین الملل
  • افزایش تروریسم و نقض حقوق بشر
  • تخریب محیط زیست فیزیکی و فرهنگی
  • دین ستیزی، انگاره سازی و قوم گرائی
  • گسترش فساد مالی و اخلاقی
  • بحران عظیم اقتصادی
  • جنگ های بین المللی و منطقه ای در عراق، افغانستان، پاکستان، خلیج فارس، منطقه بالکان و جنگ تحمیلی ایران و عراق. ( مولانا )

 نتیجه گیری :

با توجه به نقش یونسکو در تصویب مصوبه ها در نشستهای ارتباطی بین المللی ، می توان نقش این نهاد بین المللی را پررنگ تصور کرد ، این سازمان بر اساس آگاهی های جهانی و رشد ارتباطات جهانی ، رشد خوبی را داشته و در جهت گسترش ارتباطات بین الملل اقدامات خوبی را انجام داده است ولی با توجه به اینکه زیر ساختهای ارتباطی مبتنی بر تکنولوژی بوده و اساسا قدرت تکنولوژیک در اختیار کشورهای پیشرفته و غربی بوده است ، نمی توان نفوذ و جهت دهی این کشورها را در جهت حفظ انحصار ارتباطیشان نادیده انگاشت . یونسکو با داشتن رویکرد بین المللی ولی با دارا بودن حمایت مالی و اعتباری کشورهای توسعه یافته در نحوه مدیریت جهان مشارکت کرده و بر رشد و پیشرفت کشورهای در حال توسعه نظارت دارد. 

comment شما()