[در متن با حاشیه]


+ مقایسه دو نظام رسانه ای العالم و الجزیره

 چکیده:

 در عصر ارتباطات با گسترش رسانه‌های همگانی و شبکه‌ای شدن جهان و همچنین افزایش تمایل ملتها برای استفاده از رسانه های مختلف ، نیروی تازه‌ای با عنوان افکارعمومی پا به صحنه گذاشته است.این نیرو نشان دهنده قدرت مردم در تغییر سیاست ها بوده که منجر به  شکل دادن  حوادث و رخدادهای سیاسی، نظامی، اقتصادی و اجتماعی در تمام جهان می شود . آیا دولتها می توانند ملت های خود را از این حق ، باز دارند ؟ و یا قدرت آن را دارند که از انجام این مهم ممانعت نمایند ؟ بنابراین ،همه کشورهای مستقل و منتفع ، سعی بر دارا بودن قدرت همراه کردن افکار عمومی هستند وخبرگزاری ها و شبکه های تلویزیونی از نماد های مبرهن این مقوله می باشند .در این مقاله ،برای آشنایی با این مهم ، دو شبکه العالم والجزیره مورد بررسی قرار می گیرد که  به این منظور ،با مطالعه کتابخانه ای علل پیدایش این شبکه ها را مطالعه  نموده و نقاط قوت و ضعف این دو سازمان رسانه ای را بررسی می کنیم.

 کلید واژه ها: شبکه الجزیره، شبکه العالم ، قوت و فرصت ها ، ضعف و تهدید ها

 مقدمه:

    در« جنگ رسانه‌ای » که یکی از مهم‌ترین میادین جنگ نرم است علاوه بر دفاع باید دست به حمله نیز زد و دشمن را وادار به انفعال نمود. در میدان رسانه برای داشتن موضع فعال باید 3 نکته را در نظر قرار داد اول پیش ‌دستی و سرعت عمل، دوم نوآوری و خلاقیت و سوم عملکرد حرفه‌ای و هوشمندانه، چرا که فعال عمل کردن نیازمند بازی در زمین دشمن است و این کار را به مراتب پیچیده‌تر می ‌کند. (دفتر پژوهش فرهنگی هنری خراسان)  « لنین » بنیانگذار روسیه کمونیستی در نوشته‌ها و سخنرانی‌های خود قبل از شکل‌گیری انقلاب کمونیستی 1917 می‌گفت: «به من یک کاغذ و قلم با یک چاپخانه بدهید تا یک حکومت را سرنگون کنم». دو دهه بعد هیتلر در آلمان با سوء استفاده از تأثیر مطبوعات زمینه شکل‌گیری روانی جنگ دوم جهانی را فراهم آورد و در طول جنگ دوم نیز «گوبلز» وزیر تبلیغات وی با استفاده از قدرت رادیو در بسیج و تهییج افکار عمومی داخلی و خارجی توانست در ایام جنگ جهانی دوم، عملیات روانی را بر علیه متفقین به ویژه انگلیس ساماندهی کند. ( گیگا نیوز ) از دهه 90 میلادی با پیشرفتهای شگرف در فناوریهای ارتباطی- اطلاعاتی ، شبکه های تلویزیونی بین المللی پا به عرصه تعاملات بین المللی گذاردند و نقش رسانه در تاثیر گذاری بر افکار عمومی جهانی بسیار پررنگ تر شد. شبکه « سی ان ان» در جنگ اول خلیج فارس صحنه کارزار را به خانه های مردم آورد و تصاویر میدان جنگ را در کوتاه ترین زمان به منازل بینندگان خود برد. « آنتونی‌ گیدنز» که‌ جهانی‌ شدن‌ را بیش‌ ‌از ‌هرچیز نتیجه‌ ‌انقلاب ‌ارتباطات‌ می داند و ‌از‌ نو‌عی‌ جامعه‌ ‌اطلا‌عاتی‌جهانی‌ خبر می دهد، معتقد است: « اینک حتی‌ ‌انسانها‌ی‌ فقیرتر در حاشیه‌‌ا‌ی ترین‌ نقاط جهان‌ ‌امکان‌ ‌اتصال‌ به‌ ‌ارتباطات‌ جهانی‌ ر‌ا د‌ارند. ‌اگر شک‌ د‌ارید به‌ ‌افغانستان‌ نگاه‌ کنید که 70 درصد مردم‌ ‌این‌ کشور که‌ درصد زیاد‌ی‌ ‌از ‌انها فقیرند درجریان‌ جنگ‌ به‌ شبکه‌ ر‌ادیویی‌ BBC گوش‌ می‌ د‌ادند» (ایرانی ،1388) . پس ‌کنش های سیاسی داخلی و خارجی کشورها مدام درمعرض‌ نظارت‌ و قضاوت جهانیان دنیاست، امری که‌ پیش‌ ‌از‌این‌ در هیچ دوره ای از تاریخ بشر سابقه ند‌اشته  است .لا جرم ،اکثر کشور هایی که مستقل هستند ویا رویای آن را در سر می پرورانند سعی در تصاحب  شاه راههای ارتباطی هستند تا از طریق آنها در جنگ های جدید نرم به هجوم و دفاع بپردازند. شاید به این دلیل است که شاهد ایجاد و رشد روزافزون شبکه های تلویزیونی در منطقه خاورمیانه هستیم . تأسیس شبکه های عربی زبان و غیر عربی زبان از سوی دولتها ی منطقه  گواه این است که رقابتی جدی  در کار است .تاسیس انبوه شبکه هایی مانند : العربیه ، الجزایر ،العالم ، الکوثر ، المنار ، الانوار و ... سعی و عزم دولتها و حتی ملتها را درصدور عقاید آنها را نشان می دهد. البته نا گفته نماند میانجیگری  که از کارکرد های  قدیمی رسانه است با رشد ارتباطات جلوه جدیدی را به خود گرفته است به طوری که رسانه ها توانسته اند در موارد بی شماری این ظرفیت خود را به اثبات برسانند به طوری که امروزه شاهد هستیم که شبکه های پر بیننده تلاش می کنند تا با دعوت از کارشناسان و تحلیل گران در قالب برنامه های مختلف پیشنهادات طرفین مناقشات را در قالب بسته های رسانه ای به دولتمردان و رهبران سیاسی ارائه نمایند..
در ماده 2 افق رسانه  که افق برنامه ای سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران است بر الهام‌ بخشی و تاثیر در تحولات منطقه ‌ای و جهانی، در ماده 5 بر آرایش رسانه‌‌ای جامع ، نافذ و موثر در شبکه‌های مختلف استانی ، ملی و جهانی و بالاخره در ماده 22 به گسترش شبکه‌های تلویزیونی برون مرزی نیز توجه جدی شده است که تاسیس شبکه های بین المللی «العالم و پرس تی وی » در این راستا می باشد. ( گیگا نیوز ) شبکه «الجزیره» ،به عنوان موفق ترین شبکه عربی در منطقه ، با اتخاذ رویکرد جدید در قبال ملت عرب ،افکار عمومی را با خود همراه  کرده است که هدف آن ایجاد حوزه نفوذ در کشورهای عربی با جلب اعتماد بینندگان بوده و این امر با انتشار اخباری میسر می‌شود که تلویزیونهای عربی از آن دریغ می‌کنند و اقدام این شبکه در جلب بیننده بسیار موثرمی باشد. (ایرنا)  با مروری بر تاریخچه و نوع فعالیت این دو شبکه، نقاط قوت ، ضعف و فرصتها و تهدیدها را مطالعه می کنیم.تا با مطالعه سیاستها و راهبرد های این دو سازمان مهم رسانه ای ، به نتایجی دست یابیم تا  با نوع فعالیت رسانه ای مقتضی در منطقه آشنایی داشته باشیم. 

شبکه الجزیره:

تلویزیون الجزیره ، درآغاز به« بی بی سی عربی» تعلق داشت و دولت عربستان هزینه های آن را می پرداخت و پس از مصاحبه الجزیره با یکی از مخالفین ، دولت سعودی عربستان معترض شد و بی بی سی نپذیرفت  از پخش چنین برنامه هایی جلوگیری کند و دولت عربستان قبول کرد که الجزیره را بفروشد و دولت قطر آن را به بهای 150 میلیون دار خرید و در سال 1996 بنیان گذاشته شد.( تابناک ) قطر که استقلال سیاسى خود را در ۳سپتامبر سال۱۹۷۱ به دست آورد، از سال۱۹۹۴ وقتى «عیسى بن سلمان آل ثانى» امیر قطر در سفرى خارجى به سر مى برد و پسرش «حمد بن عیسى» در کودتایى مسالمت آمیز به جاى او تکیه زد، وارد دوران جدیدى شد . شیخ «حمدبن خلیفه آل ثانى» در ۲۷ژوئن سال۱۹۹۵ با تأیید خانواده حاکم، زمام حاکمیت را به دست گرفت و در ۲۲اکتبر سال بعد، شیخ «تمیم بن حمد آل ثانى» (پسرش) را به عنوان ولیعهد و در ۲۹اکتبر همان سال، «شیخ عبدالله بن خلیفه آل ثانى» (برادرش) را به عنوان نخست وزیر تعیین کرد.( سلامی ،1384 ) «شیخ حمد» با ترکیبى از منابع گاز حوزه پارس ، شبکه تلویزیونی الجزیره و روابط همزمان با آمریکا، ایران و رژیم صهیونیستى مى خواهد قطر کوچک را به یک قدرت منطقه اى تبدیل کند. در واقع، انتقال امکانات فرماندهى نیروهاى مرکزى آمریکا از فلوریدا به قطر به گونه اى طراحى شد که در آینده نزدیک ، قطر را به عنوان ستاد محلى و منطقه اى نیروهاى مرکزى آمریکا درآورد (سلامی،1384). الجزیره پس از تعطیلی بخش عربی شبکه «بی.بی.سی» ، بهترین و کارآمدترین نیروها و استخوان‌بندی اصلی آن شبکه اعم از نیروها و سردبیران اصلی‌اش که آموزش‌ها و تجارب خود را در جایی دیگر دیده بودند، به قطر کشاند و این شبکه را شکل داد. بینندگان شبکه الجزیره طبقه متوسط و نخبه جهان عرب محسوب می شوندوازبرآیند آن دیدگاه های طبقه متوسط و نخبه جهان عرب ارزیابی می شود.

الجزیره در سال 1999 میلادی ،عنوان بهترین شبکه جهان را به خود اختصاص داد. دفتر ایران ، دومین مرکز الجزیره (پس از لندن است) که افتتاح شده است .در دفتر الجزیره در تهران یک مدیر ، یک خبرنگار ، یک فیلمبردار (که ویراستار هم هست )، یک دستیار فیلمبردار و یک منشی کار می کنند. (تابناک ) در انتخابات مجلس ششم (1378)، شبکه الجزیره 53 گزارش فرستاد ،در حالی که «بی.بی.سی »ده گزارش و «سی.ان .ان.» هشت گزاش فرستادند. الجزیره به خاطر اطلاع رسانی که داشت مورد تحریم بوسیله عربستان سعودی قرار گرفت وشرکت های بازرگانی سعودی که مدتی طولانی به دلیل ارایه تبلیغات کالاهای خود به «   الجزیره» تحت فشار شدید دولت ریاض قرار داشتند سرانجام مجبور به پس گرفتن آگهی های بازرگانی موجود دراین شبکه شدند شرکت آمریکایی هم بدلیل پخش مصاحبه های بن لادن از« الجزیره»، از طرف آمریکا بعد از وقایع «یازده سپتامبر» تحریم شدند. الجزیره برای تأمین منابع مالی، قراردادهایی با شبکه تلویزیونی ژاپنی بستند. الجزیره با داشتن قریب به 1000 نفر نیرو در دفتر مرکزی خود و 150 نفر در بیش از ‌٣٠ دفتر خبری مختلف در سراسر جهان، اخبار و وقایع اقصی نقاط دنیا را پوشش می‌دهد. کانال الجزیره از 460 پرسنل حرفه ای در سطح بسیار بالا به لحاظ کیفی برخور دار است و از لحاظ تکنولوژی بسیار پیشرفته و حتی در صدد گشایش «مرکز آموزش رسانه ای حرفه ای » است. .الجزیره موفقیت زیادی در معرفی قطر به عنوان یک جزیره .کوچک وتأثیرگذار در حوزه گفت وگوهای منطقه و رایزنی برای پایان اختلاف منطقه ای داشته است.  درالجزیره انتقاد حاد از امیر قطر دیده می شود و این قابل توجه است، الجزیره آن قدراعتماد به نفس دارد که بدون توجه به لوکیشن تولید پیام در امر مخاطب سازی موفق عمل کرده است.الجزیره دردو مسئله خطوط قرمز آشکاری دارد یکی فلسطین و دیگری ادیان، آنها اعلام می کنند که اگربه ادیان و پیروان آن اهانت و تعرض شود ما دست به ضد حمله می زنیم.یکی از امرای قطر کفته بود که بیان شدن روزانه هفتصد و هشتصد بار نام قطر توسط گویندگان الجزیره برای این دولت کافی است. همچنین نباید فراموش کرد که سیاستگذاران و مجریان اصلی  شبکه الجزیره خود از فعالان سابق رادیو «بی بی سی عربی» بودند که میتوان به «غسان بن جدو» مدیر منطقه ای و «فیصل قاسم» مجری برنامه جنجال برانگیز و پربیننده الاتجاه المعاکس اشاره کرد.

 الجزیره و سیاست جهانی

 شبکه الجزیره در مورد مسائل داخلی قطر سکوت می‌کند. این کشور مهمترین پایگاه آمریکا در منطقه و نزدیکترین دولت عربی منطقه به واشنگتن است وتنها شبکه‌ای است که نقش اطلاعاتی بازی می‌کند. مثلا تلاش کرد اعتماد جریان القاعده را به دست آورد که این موضوع چند مزیت داشت. نخست اینکه ،می‌توانست برای بخشی از جهان عرب که به تلویزیونهای دولتی اعراب توجهی نداشتند نشان دهد کاملا بی طرف است. همچنین اختصاصی کردن دستیابی به مصاحبه‌های القاعده یا اخبار مربوط به اقدامهای این گروه، سبب شد مخاطبان زیادی در جهان غرب پیدا کند و از جنبه اقتصادی با فروش این فیلمها به منابع مالی وسیع و اعتبار دست یابد بویژه فیلمهایی که در« بی‌ بی‌ سی » یا  «سی ‌ان‌ ان» با علامت الجزیره به‌عنوان خبراختصاصی پخش می‌شد. ودو حادثه مرتبط دیگر ، سبب شد  که آمریکاییان سود زیادی از این تلویزیون ببرند.نخست دستگیری خالد شیخ‌محمد به‌عنوان طراح عملیات ‪ ۱۱سپتامبر در پاکستان بود و خبرنگاری که با موبایل روشن رفته بود باعث شد با ردیابی الکترونیکی محل وی شناسایی شود. دوم بمباران محل مصاحبه الجزیره با اسامه بن‌لادن توسط نیروهای آمریکایی بود. ( ایرنا ، 1384 ) الجزیره تنهاترین شبکه عربی است که  در اسرائیل دفتر و خبرنگار دارد. توهین به علمای شیعی هم چون آیت ا..ه سیستانی و پخش گزارش های مخرب متعدد در مورد جزایر سه گانه خلیج فارس از جمله موارد دیگر ضد ایرانی این شبکه بوده است. شبکه الجزیره که از آن به نام «سی ان ان جهان عرب» یاد می شود،.و سایت اینترنیتی این شبکه ، مقام پر بازدید کننده ترین سایت اینترنیتی در آمریکا را به خود اختصاص داده است. شبکه الجزیره را می توان مهمترین رقیب بی بی سی عربی دانست که ثقل خود را بر روی کارکرد اطلاع رسانی گذاشته است و برای اولین بار با انتشار اخباری غیرکلیشه ای و معرفی روی دیگر جهان عرب توانست مخاطبان زیادی فراهم کند.الجزیره در برنامه های خبری خود نشان داد که کشورهای عربی از تونس گرفته تا عربستان سعودی و بحرین دارای مخالفان سیاسی هستند که برای سرنگونی این دولت ها هم  تلاش می کنند.
الجزیره همچنین توانست با به کارگیری سیاست مستقل رسانه ای و اکتفا به اطلاع رسانی و نه موضع گیری صریح علاوه بر جذب مخاطبان بسیار، اعتماد آنها را به میزان زیادی جذب کند.الجزیره پخش پیام های القاعده و طالبان و در راس آنها اسامه بن لادن را تنها می توان از الجزیره انتظار داشت.
حمایت از مخالفان مسلح نظامیان اشغالگر در عراق و آنها را «مقاومت و مبارز» خواندن از دیگر جسارت های این شبکه تلویزیونی بود که حتی در زیر شدیدترین انتقادات و حملات آمریکا و متحدان منطقه ای آن حاضر به کوتاه آمدن از مواضع خود نشد.البته ،الجزیره ، با پوشش خبری  حمله آمریکا به عراق و نشان دادن نا امنی ها و حمایت از شورشیان عراقی به عنوان مقدمه چین برای حضور بیشتر آمریکا شد.الجزیره در اقدام های بعدیش ،ایران و سوریه را به دخالت در ناآرامی های  عراق متهم کرد.( ابوالفتح ،1382)  الجزیره همیشه با پخش مکرر مصاحبه های القاعده، چهره ای خشن از اسلام جلوه می دهد و برا ی افرادی سودمند است که می خواهند ترس را در جهان مسلط کنند.در الجزیره ،حتی مخالفان دولت قطر به راحتی می توانند بحثهای خودشان رامطرح  کنند.و در این مسئله از «بی بی سی » و« سی ان ان » نیز پیشی گرفته است.

 اقتصاد الجزیره

 زمانی که عربستان  « بی بی سی عربی  » را به دولت قطر  فروخت قطر آن را به بهای 150 میلیون دار خرید و در سال 1996 بنیان گذاشت. بودجه شبکه الجزیره در سال 2004 برابر با 120 میلیون دلار اعلام شده بود که این رقم شامل 45 میلیون دلار کمک مالی امیر قطر بود. (خبرگزاری ایسنا15/11/87) روزنامه گاردین در یکی از سر مقاله های خود می نویسد: الجزیره در جریان جنگ دوم خلیج حتی از شبکه بی بی سی هم پیشی گرفت و در شرایطی که بی بی سی با داشتن 80 نفر پرسنل در بغداد فقط 12 میلیون پوند صرف پوشش جنگ عراق کرده بود،‌ شبکه الجزیره میلیونها دلار را به پوشش حوادث جنگ در عراق اختصاص داده بود .( تابناک ) الجزیره به خاطر اطلاع رسانی که داشت مورد تحریم بوسیله عربستان سعودی قرار گرفت وشرکت های بازرگانی سعودی که مدتی طولانی به دلیل ارایه تبلیغات کالاهای خود به «   الجزیره» تحت فشار شدید دولت ریاض قرار داشتند سرانجام مجبور به پس گرفتن آگهی های بازرگانی موجود دراین شبکه شدند شرکت آمریکایی هم بدلیل پخش مصاحبه های بن لادن از« الجزیره»، از طرف آمریکا بعد از وقایع «یازده سپتامبر» تحریم شدند. الجزیره برای تأمین منابع مالی، قراردادهایی با شبکه تلویزیونی ژاپنی بستند. به گفته «جهاد بلوط» مسئول تبلیغات شبکه الجزیره ، با توجه به تعداد بینندگان این شبکه که ۲۴ ساعته برنامه پخش می کند، می بایست شرکت ها برای پخش تبلیغات خود از این شبکه صف کشیده باشند ولی الجزیره با محاصره اقتصادی چنین فرصتی را از این شبکه سلب کرده است. وی تعداد بینندگان این شبکه را در کشورهای عربی را ۳۵ میلیون نفر اعلام و تصریح کرد این شبکه در اروپا هشت هزار مشترک دارد و به ۱۵۰ هزار خانه در آمریکا متصل است. بلوط خاطرنشان کرد، انگیزه شرکت ها از پخش آگهی های تبلیغاتی معمولاً کسب سود اقتصادی است ولی در مورد این شبکه در خاورمیانه باید گفت ملاحظات سیاسی و منافع خصوصی، انگیزه های اقتصادی را کم رنگ کرده است (زارع زاده ،1382). این شبکه مانند برخی رسانه‌های دیگر در روابط ناسالم مالی قرار داشت که مدیر قبلی این تلویزیون و دو خبرنگار آن پولهای هنگفتی از صدام حسین گرفته بودند که پس از سقوط صدام و کشف اسناد در اداره اطلاعات و استخبارات عراق، مدیر این شبکه مجبور به استعفا شد.آن پولها نشان می‌داد که چرا الجزیره با شدت از صدام دفاع می‌کرد. عمده در آمد شبکه الجزیره،کمک بلاعوض امیر قطر است دولت قطر مؤسسه های داخلی خود را موظف به پخش آگهی خود از الجزیره نموده اند.

 قوت و فرصت ها

شبکه «الجزیره» ،به عنوان شبکه ملت عرب شناخته شده است ، چراکه عربها ،آمال و آرزوهای خود را در سیاست شفاف و بی طرفانه الجزایر می یابند آنچه را که آنها را راضی می سازد.سرسختی و دفاع از فلسطین در مقابل اسرائیل می باشد.این مهمترین نقطه قوت الجزیره در برابر سایر شبکه های عربی می باشد.که همین نقطه قوت ، فرصتهای زیادی را برای الجزیره ایجاد می کند تابرای رسیدن به اهداف خود قدم بردارد.

«ابراهیم هلال» سیاست الجزیره را سیاست «بی طرفی در امر اطلاع رسانی » و «بیان واقعیت» نام برده است.ولی عملا این اجازه را به خیلی ها داده است تا از طریق الجزیره آشکارا به حمله و انتقاد علیه کشورهای عربی دست بزنند با این کار ، سیاست بی طرفی و بیان واقعیت را زیر سئوال ببرند. اعتقاد بر این است که نگاه الجزیره به تحولات جهانی نگاه جنوبی است. نگاه یک پایتحت غربی به خبر نیست.الجزیره هشت شبکه دارد که اخبار ، ورزش، مستند ، طبیعت و کودکان از مهم ترین آنهاست.الجزیره با ایجاد شبکه انگلیسی زبان ، رسانه های غربی را دست کم در زمینه مسائل جهانی به چالش کشیده است و می کوشد در میان انگلیسی دانان در شرق و جنوب دستور خبر روز را تعیین کند. در مدتی کوتاه این شبکه توانسته به جاهایی در میانمار، زیمباوه ،کنگو و یمن وارد شود که تلویزیون های غربی اجازه راه یابی به آنها را ندارند.(طاهره خانی ،ص78)  بنا به اعتراف روزنامه فرانسوی لوموند ،در الجزایر، هم چون کشور های دیگر شمال آفریقا،«الجزیره» مدت ها ست که جایگزین کانال های ماهواره ای فرانسه گشته و مدتی است که به طور کامل جایگزین « ام.بی.سی.» شده است. (عباس خامه یار،رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در قطر،) « غسان بن جدو » ، نقاط قوت الجزیره را چنین بیان می کند:

روابط کاری مبتنی بر آرامش ،  داشتن تفکر رسانه  ای ، تعیین  حقوق بر اساس دو عامل سابقه  و موقعیت کاری ، نداشتن بوروکراسی ، همه کاره بودن عناصر برنامه ساز  - ارزیابی و کنترل بعد از پخش برنامه ، نداشتن سانسور ، اطمینان از صحت خبر ، نداشتن مسابقه سرعت ، حضور خبرنگار در صحنه رویداد ، پخش نظر دو طرف ، داشتن دقت، واقع‌گرایی ، بیطرفی و رعایت قوانین کشور ها ، مطرح نکردن مسایل جنسی ، عدم دخالت  دولت قطر در سیاست های شبکه ، حرفه ای بودن کارکنان ، داشتن کنفرانس توجیهی و آموزشی در سال برای خبرنگاران و آسان بودن ارتباط کارمندان با مدیریت که ناشی از سازماندهی ساده شبکه الجزیره می باشد ازعوامل موفقیت این شبکه می باشد. ( ناظمی ، 1389 )

ضعف و تهدیدها

ولی آنچکه به عنوان ضعف و تهدید  ، می شود به آن اشاره کرد ،مشکوک بودن به شبکه الجزیره در مهیاکردن شرایط برای حضور آمریکا در منطقه است.و مبین این مسئله ،حامی مالی الجزیره ،قطر است که به عنوان پایگاه تأمین کننده منافع آمریکا در منطقه به شمار می آید. این تهدیدی برای الجزیره می باشد چراکه تنفر ملت عرب از زورگویی های آمریکا ،بر همگان آشکار است.ولی به نظر می رسد،علی رغم این مسئله ،تجربه نشان داده است که افکار عمومی سطحی و زود گذر بوده، یا حداقل می شود گفت که دلگیر بودن  ملت عرب از سران عرب نسبت به آمریکا کمتر نیست والجزیره در مقابل سران عرب، سیاست شفاف سازی را انتخاب کرده است.

شبکه العالم:

این شبکه در سال 2003 در واکنش به حملات آمریکا و کشورهای متحد به عراق راه اندازی شد. شبکه العالم که 8 سال از عمرش می‌گذرد با هدف روشنگری در جهان اسلام و دنیای عرب و اعلام مواضع ایران در منطقه خاورمیانه تاسیس شد.  العالم با ایجاد سه دفتر در تهران ، بیروت و بغداد ، راه اندازی شد شعار شبکه، جلب اعتماد مخاطب است و هدف آن داشتن نقش پل ارتباطی بین کشور های اسلامی است.ودر عراق طبق نظر سنجی ها ، بیشترین مخاطب را داشته است و اخبار  فلسطین و افغانستان را پوشش می دهد شبکه العالم ، تنها شبکه ای بود که در جنگ 33 روزه لبنان ودر 10 روز اول ،گزارش ها را به طور مستقیم از حیفا و مناطق دیگر پخش می کرد. بر اساس نظر سنجی در فلسطین و عراق ، العالم به لحاظ صحت اخبار بیشترین رتبه را کسب کرده است و همین می تواند سرمایه ارزشمندی برای رسانه باشد.( جام جم، 85/12/11)

  العالم و سیاست جهانی

جنگ رسانه ای بین ایران و عربستان از سال 2006 در پی حمله اسرائیل به جنوب لبنان شروع شد. این جنگ بر سر مسایل لبنان به تدریج بین ایران و عربستان جنبه دسته بندی و یارگیری به خود گرفت. به این ترتیب مصر، کشورهای عرب حوزه خلیج فارس، اردن و کشورهای مغرب عربی به عربستان ملحق شدند و این مجموعه بلوک سازش نامیده شدند و در مقابل سوریه، یمن، سودان و لیبی به جبهه ایران پیوستند و گروه مقاومت خوانده شدند .(سوری ،1389 ) شبکه العالم در فوریه 2003 در حالی تأسیس گردید که هنوز پیامد های ماجرای سراسر ابهام 11 سپتامبر بر همگان روشن نشده بود و هر روز پرده جدیدی از سناریوی آمریکا در خاورمیانه آغاز می گردید که از آنجمله می توان به حمله به افغانستان و عراق اشاره کرد این شبکه توانست در مدت کوتاهی ضمن پایبندی به اصول حرفه ای و حمایت از مظلومین و مسلمانان تحت ستم، تمایلات خیرخواهانه خود را در پایان دادن به مناقشات و در گیری ها به نمایش بگذارد و همین نکته باعث شد در کشور های مختلف عربی و خصوصا عراق به موقعیت قابل توجهی دست یابد این شبکه که پخش برنامه های خود را با 6 ساعت پخش اخبار و بکار گیری بیش از 50 خبرنگار در سراسر جهان و تاسیس 4 دفتر اصلی در تهران، بیروت، بغداد ودمشق و چندین دفتر غیر رسمی آغاز کرده بود همزمان با حمله امریکا به عراق زمان پخش برنامه های خود را جهت پوشش اخبار این رویداد مهم به 24 ساعت افزایش داد. به دلیل اینکه یکی از چهار دفتر اصلی العالم در شهر بغداد قرار داشت این شبکه توانست تحولات این کشور را به خوبی دنبال کند و در زمانی که اختلافات قومی، مذهبی و سیاسی در خصوص سرنوشت سیاسی این کشور در حال نضج گرفتن بود این شبکه نقش برجسته ای در میانجی گری میان احزاب و قومیت های مختلف داشت و توانست از طریق دعوت از کارشناسان وتحلیل گران سیاسی در افشای سیا ست های اشغالگران و ترویج وحدت میان گروه ها و پرهیز از خشونت گام های اساسی بردارد و در نهایت در جریان دولت سازی در عراق با لحن ملایمی در مورد این رویداد برخورد نمود و توانست فضای مثبتی در بین شورای حکومتی عراق برقرار نماید.( اسماعیلی ،1388) . نظرسنجی مرکز تحقیقات صدا و سیما از مخاطبان خارج از کشور در خصوص عملکرد شبکه‌های ماهواره‌ای در جنگ 33 روزه نشان می‌دهد که از میان 279 شبکه تلویزیونی نام برده شده از سوی پاسخگویان، شبکه« المنار» پس از شبکه« الجزیره » رتبه دوم را در بین شبکه‌های ماهواره‌ای به خود اختصاص داد. همچنین در مورد پیگیری اخبار و تحولات جنگ 33 روزه لبنان نیز شبکه‌های یاد شده بیش از شبکه‌های دیگر مورد استفاده مردم لبنان قرار گرفته‌اند. نتایج این نظرسنجی حاکی از آن است که 40 درصد پاسخگویان شبکه «العالم» را می‌شناختند و از این عده 56 درصد به نحوی بیننده این شبکه بوده‌اند، 89 درصد بینندگان « العالم » اظهار کرده‌اند که در حد «زیاد و خیلی زیاد» به اخبار و اطلاعاتی که از این شبکه دریافت می‌کنند، اعتماد دارند و 81 درصد نیز در حد «زیاد و خیلی زیاد» از برنامه‌های این شبکه اظهار رضایت کرده‌اند*

شبکه العالم همچنین در برنامه های پر بیننده ای چون مع الحدث، تحت الضوء، تحت الرماد، الحقیقه این، و آمریکا و العالم به طرح موضوعاتی چون اصلاحات در عربستان، اختلافات و کشمکش های درونی خاندان سعودی، تشدید فشار بر شیعیان عربستان، دخالت در جنگ داخلی یمن، روابط اسرائیل و عربستان، آزادی بیان، حقوق بشر و آزادی دینی در این کشور، تنش دیپلماتیک بین عربستان و عراق، حمایت مالی عربستان  و انتخابات لنبان، حمیات عربستان از گروههای تروریستی، رسانه های عربستان و آزادی رسانه ای در این کشور و... علاوه بر پخش اخبار وگزارشهای خبری به نقد و بررسی وضعیت سیاسی، اقتصادی و اجتماعی عربستان پرداخت. روشنگری العالم در خصوص مسایل سیاسی، اجتماعی عربستان که به نوعی پاسخ گویی به جنگ روانی رسانه های عربستانی علیه ج. ا. ایران و شبکه العالم نیز می باشد، درکل موفقیت آمیز بوده است به گونه ای که رسانه های طرفدار سعودی را مجبور به لفاظی و هتاکی های خشم آلود علیه العالم نموده است. در واقع العالم توانست به تنهایی در برابر ماشین تبلیغاتی سعودی بایستد و آنرا زمین گیر کند. (سوری ، 1389)

 

 این شبکه عرب زبان در این مدت کوتاه توانست در مصاف با رقیبان قدرتمندش نظیر الجزیره، العربیه و بی‌بی‌سی و ... مخاطبان بسیاری را متوجه خود کند تا آنجا که برای خاموش کردن صدای عدالت خواهانه‌اش متوسل به برداشتن این شبکه از روی ماهواره‌های «عرب ‌ست» و «نایل ‌ست» شدند هر چند که طولی نکشید که با پیگیری‌های حقوقی و سیاسی دوباره به دنیای رسانه بازگشت. ولی دوباره در« آبان ماه1388 »  از طرف این دو ماهواره ، مورد غضب قرار گرفته و قطع شد .« عرب ست » در تملک اتحادیه عرب و مقرش در ریاض عربستان سعودی است و« مصریها » نیز مالکیت ماهواره «نیل ست» را در دست دارند. توقف پخش العالم از دو ماهواره عرب زبان به دنبال نشست وزیران اطلاع رسانی کشورهای عربی در عربستان سعودی صورت گرفت. مسئولان این دو ماهواره پس از ساعتها سکوت درباره دلیل اقدام خود در پیامی ، مهمترین علت قطع العالم را انتقادهای این شبکه از سران عرب ذکر و العالم رامتهم کردند که سنتها را زیرپا گذاشته و از برخی مسوولان عرب انتقاد کرده است. ماهواره های یاد شده مدعی شدند که شکایت هایی از برخی مراکز و نهادهای رسمی دریافت کرده اندکه در آنها شبکه العالم به پخش برنامه ها و اخبار مغایر با مسائل دینی و سیاسی متهم شده است.  البته  این شبکه ، از این اتهامها ابراز شگفتی کرد و ان را گامی در جهت نقض اشکار ابتدایی ترین حقوق ازادی رسانه ای و بی احترامی به خیل بینندگانش در منطقه و مخالفت اشکار با قوانین رسانه ای دانست.
صرفنظر از جایگاه حقوقی ادعای قاهره و ریاض در باره توقف پخش شبکه تلویزیونی العالم، قدر مسلم این اقدام در دنیای نوین رسانه ای جای چندو چون زیادی دارد. از حیث ملاحظات حقوقی، فعالیت شبکه م های تلویزیونی بین المللی براساس قرارداد تجاری با شرکت های ماهواره ای و در برابر ارایه خدمات فنی صورت می گیرد و شرکت های ماهواره ای به لحاظ قانونی نمی توانند ازادی عملکرد رسانه ها را محدود و خواسته های خود را بر انها تحمیل و در محتوای سیاسی برنامه های شبکه های تلویزیونی اعمال نظر کنند. علی الاصول، شبکه های مختلف در تعیین نوع برنامه ها و سیاستهای اطلاع رسانی خود آزادند و نباید در پخش برنامه های انها مانع تراشی کرد و از لحاظ قانون منطبق بر قرار دادهای وجود، هیچ ارگانی نمی تواند از پخش شبکه های ماهواره ای جلوگیری کند. و از این نظر قطع برنامه های شبکه العالم نشانه ی هشداردهنده ای برای همه شبکه های تلویزیونی ماهواره ای محسوب می شود. از همین روست که برخی کشورها درصدد تجهیز خود به ماهواره های مستقل اند و جمهوری اسلامی نیز در همین زمینه از سال 1380 تا 1384 مراحل ساخت و اماده سازی پرتاب ماهواره « مصباح » به فضا را انجام داده، اما به علت نا معلومی، پرتاب این ماهواره با تعلل روبه‌ رو شده است. به دنبال اقدام ماهواره های "نایل ست" و "عرب ست"، این شبکه پخش برنامه های خود در خاورمیانه را توسط ماهواره های دیگر از جمله ماهواره "هات برد 8" قاره های اروپا و بخشی از قاره آسیا، ماهواره "آسیا ست 5" قاره آسیا و اقیانوسیه، ماهواره "گالکسی 19" امریکای شمالی و مرکزی و همچنین ماهواره "تله استار12 " قاره امریکا ادامه داد.(ایرانی ،1388)

اقتصاد العالم

بودجه 400 میلیاردی ریال رسانه ملی‌مان با بیش از یکصد شبکه محلی، ملی و بین‌المللی رادیو و تلویزیونی ـ یعنی کمی بیش از یک سوم بودجه شبکه نوبنیاد الجزیره انگلیسی قطر ـ است، بودجه شبکه العالم در سال حدود 10 میلیون دلار و شبکه پرس تی وی نیز اندکی  بیشتر است.( تابناک )

 قوتها و فرصتها

العالم ،سخنگو و مدافع جهان اسلام .این هدف عالی و مترقبه العالم می باشد.العالم می تواند با این ابزار ،اتحاد دنیای اسلام را برآورده سازد.آنچه که به عنوان نقطه قوت مطرح می شود سیا ست حمایت از ملل درگیر عرب می باشد مانند:عراق ،فلسطین اشغالی و.. العالم با داشتن حسن نیت مردم عراق در جنگ پیشین ، پوشش خوب جنگ 33 روزه لبنان و البته مهمتر از همه ،باهم جوار بودن با عراق و داشتن روابط حسنه با لبنان می تواند با حضور بموقع در این مناطق ،جدید ترین خبر ها را ارسال نماید. شبکه العالم در سالهای اخیر در بیشتر بحران ها و مناقشات سعی در خاموش کردن و فرونشاندن آتش فتنه و در گیری داشته است که از دیگر نمونه های بارز آن می توان به تلاش این شبکه در آشتی میان گروه های سیاسی در لبنان اشاره کرد. این شبکه طی تماس های مکرر با سیاست مداران لبنانی و رهبران سیاسی این کشور تمامی تلاش خود را برای ایجاد وحدت ملی در این کشور به کار گرفت و در این زمینه نیز به موفقیت های نسبی دست یافت. شایان ذکر است ورود به عرصه میانجی گری همواره با نتایج درخشان و موفقیت آمیز مواجه نیست و شاید بتوان اوج گیری درگیری مبارزین حوثی با دولت یمن را از این موارد دانست با شروع درگیری ها در یمن شبکه العالم حداکثر تلاش خود را برای ایجاد زمینه ها، توقف درگیری و آتش بس را به کار بست ولی با وجود همه این تلاش ها نتیجه مشخصی حاصل نشد.( اسماعیلی ، 1388)

 شبکه« العالم» ،با توانایی پخش برنامه های خود به شعاع 150 کیلومتری مرزهای عراق از مزیت دیگری نسبت به دیگر شبکه های خبری نیز برخوردار است.که آن هم کاهش بعد مسافت بود.در حقیقت اخبار ارائه شده در این شبکه ضمن به تصویر کشاندن سیاست خارجی ایران ، گویای موضوع مهم دیگری نیز است و آن ایفاء نقش کلیدی ایران به عنوان یک سردمدار در حمایت از جهان اسلام است.( نشریه حزب ا ..،86/2/2) به نظر صاحب نظران رسانه ، فضای امنیتی صرفا از طریق دستگاه‌های امنیتی یا راه‌ کارهای سیاسی اتفاق نمی‌افتد،‌ و اعتقاد دارند که  ضریب نفوذ رسانه‌ایی یک فضای امنیتی ایجاد می‌کند و دیدگاه‌های جمهوری اسلامی‌ را به مردم منطقه منتقل می‌کند و در نتیجه امکان فعالیت در این فضا خیلی بهتر و موثرتر خواهد بود. ( فرهنگ رسانه ، 1386)* عبد الباقی صلای نویسنده الجزایری در خصوص علت موفقیت العالم می نویسد: شبکه العالم با وجود این فرضیه که شبکه ای شیعی است و می خواهد نگرش عقیدتی خودرا تحمیل کند ، توانسته است مخاطب عربی و اسلامی را به خود جذب نماید. و باید اعتراف کرد که جهان عرب و اسلام آنقدر که به نگرش متمدنانه و فرهنگی و فعالیت کاملا حرفه ای این شبکه اهتمام می ورزد به آنچه درباره آن گفته می شود توجه ندارد. این افتخار برای شبکه العالم کافی است که با برنامه های پیشرفته خود از امت مستضعف عرب بویژه فلسطینی ها دفاع می نماید. همچنین این فخر برای شبکه العالم کافی است که توانسته است در زمانی بسیار کوتاه این همه رواج یابد و هر آنچه برای امت اسلام مفید است ارائه کند. طبیعی است که در صدد برشمردن لشکر مطبوعاتی و رسانه ای با تجربه ای که باعث موفقیت این شبکه شده اند نیستیم کافی است به یحیا ابو زکریا چهره درخشان رسانه ای الجزایری اشاره کنیم که آوازه او به سراسر جهان کشیده شده و چشمها و گوشها را پرکرده و به این شبکه اضافه شده است. ( سوری ، 1389)

تهدیدها

نقاط ضعف العالم، نداشتن منابع انسانی و مادی  مجرب می باشد.به نظر می رسد نداشتن منابع انسانی بومی در تهیه و ارائه مطلب برای العالم ضعف می باشد.العالم به خاطر داشتن سیاست های خاص ، در مرحله  اول نیاز به حداقل نیروها ی بومی برای حفظ حضور دائمی خود می باشد. دکتر «پیمان جبلی» مدیر شبکه العالم دربیروت، در مورد بحران چنین می گوید :وقتی بحران آغاز می شود، باید بتوان ابعاد آن را پیش بینی کرد.مدیریت بحران در بحث پوشش خبری ،می تواند با ارائه تحلیل صحیح از بحران ، ابعاد مختلف آن را روشن کند وهاله ابهام را از بحران بزداید،مشابه سازی اتفاق ها می تواند منجر به تحلیل صحیح شود. وی هم چنین افزود :« هنگام بحران ، روتین های اداری و حقوقی باید به حداقل ممکن برسد.» وی موانع مدیریت بحران را شامل تسلسل رده های تصمیم گیری ، پیچیدگی فرآیند های اداری و مالی ، ناپختگی سیاسی مدیران بحران و تبدیل شدن شغل حرفه ای خبرنگاران به یک کار اداری و عادی از موانعی است که در بحران، بیشتر خود را نشان می دهد.(پوشش خبری بحران:میز گرد خبری با دکتر پیمان جبلی مدیر دفتر شبکه العالم). اگرچه بحث میانجی گری فی نفسه امری پسندیده و قابل تقدیر است ولی آنچه که شالوده و اساس دیپلماسی رسانه ای همه کشور ها را میسازد توجه به پارادایم منافع و امنیت ملی است به عبارت ساده تر ورود نا بهنگام و شتابزده از آفات شبکه های بین المللی به شمار می رود و همین موضوع رسانه ها ناگزیر به تعریف و شناخت دقیق منافع و مصالح ملی کشور خود می سازد تا بتوانند براساس این شناخت منطقی، میانجیگری سنجیده و حساب شده ای در مناقشات بین المللی داشته باشند( اسماعیلی ،1388)

نتیجه گیری:

در دنیای حاضر رسانه ها ،حرف اول را می زنند. شبکه تلویزیونی الجزیره ، با شروع خوب وقوی ، داشتن نیروهای مجرب وکار آزموده ، فضای مناسب و مطمئنی را برای فعالیتش ایجاد کرده است. العالم ، شبکه برون مرزی ایران ، با داشتن سابقه کاری خوب و البته با داشتن ضعف های مطرح شده ، سعی دارد نظر و دیدگاه های افق رسانه ملی را برآورده سازد. به نظر می رسد اگر الجزیره با ملت های عرب صادق تر باشد موفقیتش ، بیشتر از این تضمین خواهد شد و می تواند به عنوان یک رسانه پیرامونی ، اخبار و اطلاعات به مرکز ساطع کند که جزو اهداف این شبکه می باشد. هدفی که شاید از اهداف العالم باشد ولی بیشترین تلاش العالم جذب و جلب توجه ملت های عرب بوده که تاحدودی در رسیدن به اهداف خود موفق بوده است. 

comment شما()